Sorun tam da burada başlıyor. Çünkü fark etmeden şansı bir duygu ya da deneyim olmaktan çıkarıp, bir karşılaştırma aracına dönüştürüyoruz. Yani mesele artık “benim hayatım ne?” değil; “başkasında ne var, bende ne yok?” oluyor. Bu da insanı kendi hayatından uzaklaştıran en hızlı yol.

Oysa düşünürseniz, birinin evli olması ya da olmaması, çocuğu olması ya da olmaması tek başına “iyi” ya da “kötü” bir hayat anlamına gelmez. Bunlar sadece hayatın farklı biçimleri. Ama biz bu biçimlere anlam yüklerken işi kolaylaştırıyoruz: Sahip olan “şanslı”, olmayan “eksik.”

Böyle olunca da çok kritik bir şey oluyor: Kontrol edemediğimiz alanları büyütüyoruz, kontrol edebileceğimiz alanları küçültüyoruz. “Benim şansım yok” dediğimiz anda aslında şunu da demiş oluyoruz: “Benim yapabileceğim bir şey yok.” İşte bu, fark edilmeden yapılan bir vazgeçiş.

Halbuki gerçek daha sade. Hayat dediğimiz şey, bize dağıtılan kartlardan çok, o kartlarla ne yaptığımızla ilgili. Evet, herkes aynı yerden başlamıyor. Evet, dış koşullar var. Ama bir noktadan sonra mesele şansa kalmıyor; mesele tutum oluyor.

Şunu da açıkça söylemek lazım: “Şanssızlık” dediğimiz şey her zaman bir eksiklik değildir. Bazen bir boşluktur. Ve o boşluk, insanın kendini kurabileceği bir alan açar. Hazır gelen bir hayatın içinde sürüklenmek yerine, kendi yolunu çizmek zorunda kalırsın. Bu daha zor olabilir ama daha gerçektir.

Çünkü insan, kendisinin kurmadığı bir hayatın tam anlamıyla sahibi olamaz. Dışarıdan gelen şeyler konfor sağlar ama anlam vermez. Anlam, içeriden kurulur.

O yüzden başkasının hayatına bakarken sadece görünen tarafı görüp “ne şanslı” demek eksik bir bakıştır. Kimse kimsenin yükünü, bedelini, iç hikâyesini tam olarak bilmez. Biz sadece vitrini görüyoruz.

Peki sonuç ne?

Ne sadece azim.

Ne sadece şükür.

Ne de tamamen teslimiyet.

Gerçek denge şu üçlünün birlikte var olmasında:

                •             Azim, çünkü insan hayatına müdahale edebileceği alanları kullanmak zorunda.

                •             Şükür, çünkü her şey kontrolümüzde değil ve elde olanı görmeden sağlıklı kalamayız.

                •             Teslimiyet, çünkü bazı şeyler gerçekten bizim dışımızda ve bunu kabul etmeden huzur mümkün değil.

Ama bunların içinde en belirleyici olan şudur:

İnsan, kendi hayatının sorumluluğunu aldığı ölçüde “şanslıdır.”

Yani şans, başına gelen değil; elindekilerle ne yaptığındır.

Şimdi bizi iyi dinle:
Düşmanımızsın sen bizim
Dikeceğiz seni bir duvarın dibine
Ama madem bir sürü iyi yönün var

Dikeceğiz seni iyi bir duvarın dibine
İyi tüfeklerden çıkan
İyi kurşunlarla vuracağız seni
Sonra da gömeceğiz
İyi bir kürekle
İyi bir toprağa.

                Bertolt Brecht

Bu yazıda, Bertolt Brecht’in “Madem İyi İnsansın” tiradından hareketle, insanlığın ilkelliğinden modernliğine kadar sürekli sorgulanan iyi insan ile kötü insan arasındaki o flu alanda ortaya çıkan şeffaflığı konuşmak istedim.

İyiliğin Kırılganlığı: Brecht’in Aynasında İnsan

Der gute Mensch von Sezuan yani Türkçede bilinen adıyla Sezuan’ın İyi İnsanı, aslında yalnızca bir tiyatro metni değildir; insanın ahlaki kırılganlığını anlatan büyük bir düşünce deneyidir. 
Bertolt Brecht’in yarattığı Shen Te / Shui Ta ikiliği, iyilik ile kötülük arasındaki keskin karşıtlığı sahneye taşıyan güçlü bir dramatik araçtır.  Der gute Mensch von Sezuan adlı eserde kurulan bu anlatı, toplumsal düzen içinde “iyi insan” olmanın yalnızca ahlaki bir tercih değil, aynı zamanda ağır bir sınav olduğunu ortaya koyar. Yoksulluğun hüküm sürdüğü bir kentte yaşamını seks işçiliği yaparak sürdüren Shen Te, saf iyiliği ve merhameti nedeniyle tanrılar tarafından ödüllendirilir. Ancak bu ödül, kısa sürede onun için bir kurtuluş olmaktan çok yeni bir yük haline gelir. Çünkü çevresindeki insanlar Shen Te’nin iyi niyetini bir fırsata dönüştürerek onu sürekli sömürmeye başlar. İyiliğin bu acımasız gerçeklik karşısında savunmasız kalması, karakteri kendisini koruyabilmek için farklı bir kimliğe sığınmaya iter. Böylece Shen Te, sert ve hesapçı bir figür olan Shui Ta’yı yaratır; çünkü iyilikle var olmanın mümkün olmadığı bir dünyada ayakta kalabilmenin bedeli, kendi içinde ikinci bir kişilik üretmek olur.

Brecht bu eserinde dünyayı iyi insan ve kötü insan gibi iki basit kategoriye ayırsa da asıl mesele bu değildir. Asıl mesele, insanın iyiliğini nasıl taşıdığıdır. gündelik yaşama bu noktadan baktığımızda Brecht’ in iki basit kategorisinden bizi çağırdığı dört farklı yüz kategorisi ile karşılaşırız. İyi insan, kötü insan, şeffaf iyi insan ve şeffaf kötü insan.

İyiliğin ve Kötülüğün Maskesi: Brecht’in Rahatsız Eden Sorusu

İyi insan, herkesin olduğunu iddia ettiği, toplumda her üç insandan ikisi olan ; başkalarına zarar vermeyen, vicdanı olan, merhamet taşıdığını iddia eden çoğu zaman da kırılgan aynı zamanda da gerçek yaşamın sertliği karşısında savrulmuş olan kişi zira  iyilik, sert dünyalar “ki modern zamanlar” için fazla narin bir duygudur. Örneğin iyi bir insan bir yardım kampanyası için yaptığı bağışı itibarı için yem ederek iyilik kavramını flulaştırabilir.   Brecht’in karakterlerinde gördüğümüz şey de tam olarak budur: iyilik tek başına çoğu zaman hayatta kalmaya yetmez.

Peki kötü insan nedir? İyiliğin neresinde durur? Her üç insandan biri midir, yoksa kötülüğünü ustaca kamufle edebilmiş bir “iyi” mi?

Kötü insanın benlik çıkarları çoğu zaman vicdanının önüne geçer. Başkasının zararını hesaba katmak onun için belirleyici değildir. Nitekim daha önce de değindiğim gibi kötülüğün her zaman mutlak ve açık bir yüzü yoktur. Kötülük çoğu zaman kılık değiştirir; kimi zaman yardımsever bir yüz takınır, kimi zaman ahlakın dilini kullanarak kendini maskeler. Böylece flu bir alanda bekler; çarkın kendi çıkarına dönmesini kollayan bir sabırla varlığını sürdürür.

İşte tam da bu flu alanların sert biçimde genişlediği yerde iki farklı insan tipi daha belirir: şeffaf iyi insan ve şeffaf kötü insan. Modern zamanın ahlaki söylemi, giderek bu iki uç karakter arasında şekillenmektedir.

Şeffaf iyi insan, iyiliğini bir rol gibi oynamayan kişidir. Onun iç dünyası ile dış dünyası arasında derin bir uçurum yoktur; söylediği ile yaptığı, niyeti ile davranışı birbirine yakındır. Bu nedenle yaptığı iyilik bir gösteri değil, bir karakter meselesidir. Ancak Bertolt Brecht  bize acı bir gerçeği hatırlatır: toplum çoğu zaman şeffaf iyi insanı korumaz. Aksine, onun açıklığını ve merhametini kullanarak onu yıpratabilir, hatta dışlayabilir. Tam da bu nedenle, bu yıpranmanın sonuçlarından korunmaya çalışan iyi insanın içinde yeni bir gerilim doğar: şeffaf kalma arzusu ile hayatta kalma zorunluluğu arasındaki gerilim. İşte “şeffaf insan” kavramı, bu iki durum arasında var olmaya çalışan o kırılgan ama dirençli karakterin adıdır.

Şeffaf kötü insan ise başka bir figürdür. Bu insan kötülüğünü gizlemez. Açıkça bencildir, açıkça serttir, açıkça çıkarcıdır. İlginçtir ki toplum bazen bu insanlara daha fazla saygı bile duyabilir. Çünkü modern dünyada insanlar çoğu zaman kötülükten çok ikiyüzlülükten yorulmuştur.

Bertolt Brecht’in  Sezuan’ın İyi İnsanı adlı eserinde iyilik yapan karakter sürekli sömürülür; insanlar onun merhametini bir fırsata dönüştürür. Bu nedenle karakter, hayatta kalabilmek için başka bir kimlik yaratmak zorunda kalır. Tam da bu noktada Brecht’in büyük ironisi ortaya çıkar: İyi kalabilmek için kötü görünmek zorunda kalmak. Böylece anlatı, iyiliğin doğurduğu olumsuz sonuçlar karşısında bilinçli biçimde seçilmiş bir “kötü görünme” eylemi üzerinden kurgulanır. Topluma daha fazla uyum, daha az stres ve daha az dışlanmışlık vaadi… İşte iyiyi kötü olmaya çeken o ince çatlak tam da burada belirir.

Şeffaf İyi İnsan Bu Dünyada Yaşayabilir mi?

Ama Brecht’in asıl eleştirisi bireye değil, düzene yöneliktir. Onun sorusu şudur: Eğer iyi bir insanın yaşayabilmesi için kendini gizlemesi gerekiyorsa, sorun gerçekten insanın doğasında mı; yoksa yaşadığımız düzenin kendisinde mi?

Bu soru bugün hâlâ geçerliliğini koruyor. Çünkü çağımızda iyilik çoğu zaman görünürlükle karıştırılıyor. İnsanlar iyilik yapmaktan çok iyilik yaptıklarını göstermeye çağrılıyor. Sosyal medya çağında iyilik bile bir sahneye dönüşebiliyor.

Brecht’in tiyatrosu bu yüzden hâlâ güncel. O bize yalnızca şeffaf olan iyi insanı değil, şeffaf olan iyi insanın yaşarken zorlandığı dünyayı gösterir.

Belki de asıl mesele şu soruda gizlidir:
“Şeffaf İyi olmak mı zor, yoksa iyi kalabilmek mi?”

Çünkü iyilik tek başına bir erdem değildir; aynı zamanda bir dayanıklılık ve karakter meselesidir. Şeffaf iyi insan olmak, maskesiz yaşamayı göze almak demektir. Oysa maskesiz yaşamak, çoğu zaman insanın kendini savunmasız bırakması anlamına gelir. Buna rağmen iyi kalabilmek, insanın içsel dirayetini koruyarak kırılma ihtimalini de göze alabilmesidir. Zira gerçek iyilik, korunmuş bir güvenliğin değil; kırılabilirliğe rağmen sürdürülen bir karakterin ifadesidir.

Brecht’in metni tam da bu yüzden rahatsız edicidir. Çünkü bize kolay bir cevap vermez. Şeffaf İyi insanın ödüllendirildiği bir dünya sunmaz. Tam tersine şu soruyu sorarak bizi biz ile baş başa bırakır:

“Şeffaf bir iyi olmak istiyoruz… ama nasıl?”

Belki de modern insanın en büyük ahlaki sınavı tam da burada başlıyor: İyiliği bir rol gibi taşımak değil, onu sömürülmeden ve yanlış anlaşılma ihtimaline rağmen bir karakter olarak sürdürebilmekte. Çünkü gerçek iyilik, alkış bekleyen bir sahne performansı değil; insanın kendi vicdanıyla kurduğu sessiz ve kararlı bir sadakattir. Bu nedenle iyi kalmak, çoğu zaman anlaşılmamak pahasına bile olsa, insanın kendi hakikatinden vazgeçmemesini gerektirir.

Manipülatif sömürüye, modern çağın altın kafesine ve “elâlemin” beklenti ölçeğine rağmen şeffaf bir insanın en görünür özelliği şudur: Çark kime dönerse dönsün ve ne pahasına olursa olsun kendini gizlemeyi bırakmak; vicdandan bağımsız bir niyetin mümkün olmadığına inanmayı hayatının şiârı hâline getirmektir. Bu nedenle insan, hata yapabilir ve kırılabilir olsa da içsel bir dirayetle ikinci bir karaktere sığınmadan iyi kalmayı sürdürebilir.

Bir diğer tarafta ise sabahları işe giderken metroda veya otobüste yüzlerce insanla yan yana duruyoruz. Kahve içmek için oturduğumuz kafeler dolu, sokaklar kalabalık tüm bu çokluğa ve enformasyona rağmen modern dönem insanın en sık kurduğu cümlelerden biri şu: “Çok yalnız hissediyorum.”

Fiziksel olarak aynı mekânları paylaşıyor, tanımadığımız insanlar ile yakın mesafe oturabiliyor, evlerimizin içinde birkaç adım mesafeden konuşabiliyoruz. Ancak buna rağmen fiziksel mesafenin aksine duygusal mesafe giderek çığ gibi büyüyor.

Dijital Bağlantı, Gerçekten Kopuş

Geçmişten günümüze belki de insanlık ilk kez modern çağda teknolojik olarak bu kadar güçlü biçimde birbirine bağlanmış durumda. Fakat bu görünür yakınlık, beklenenin aksine, günümüz insanını kalabalığın ortasında yalnız kalmanın o sessiz salgınıyla baş başa bırakıyor. Modern yalnızlık da tam olarak burada başlıyor aslında; iletişim araçlarının çoğaldığı kalabalığın arttığı, ancak gerçek iletişimin azaldığı noktada.

Genel bir bakış ile baktığımızda aynı masayı paylaşan insanlar birbirleriyle konuşmak yerine telefonlarına bakıyor. Aynı çatı altında bireyler birbirilerinin varlığıyla bağ geliştirmek yerine ekranlara bakarak yaşamlarını sürdürüyor. Elimizdeki bu parlak ekranlar sayesinde bir mesajla dünyanın öbür ucundaki birine ulaşabiliyoruz. Fakat aynı zamanda yanımızda oturan insanın iç dünyasına ulaşamıyoruz. Teknoloji bizi birbirimize güçlü bir iletişim ağı ile bağlasa da yüz yüze temasın o derin anlamının içini de boşalttı. İnsanlar yakın ama uzak, mekanlar kalabalık ama herkes yalnız…

Sonuç olarak modern insan yüzlerce kişiyle iletişim halinde olsa bile derin ve anlamlı ilişkiler kurmakta zorlanabiliyor.

Yalnızlık: Modern Çağın Sessiz Salgını

Geçmişe baktığımızda yalnızlık daha çok fiziksel bir durum olarak varlık bulurken insanlar uzak köylerde, küçük kasabalarda, belki kilometrelerce uzakta yaşayan akrabalarını yılda birkaç kez görebiliyordu. Fakat buna rağmen sosyal bağlar daha anlamlı ve güçlüydü. Örneğin komşuluk ilişkileri, mahalle kültürü, ortak sofralar ve uzun sohbetler insanın kendini bir mekana bir ruha ait hissetmesini sağlıyordu. Günümüzde ise fiziksel mesafeler dijital ağın gelişimi ile ortadan kalktı; ama duygusal mesafelerin çatlağı doldurulamayacak kadar açıldı. Açık olan bu çatlaktan sızan o salgın ise “modern yalnızlık” olarak ruhumuzun baş köşesine kuruldu.

Elbette ki bu modern yalnızlık yalnızca teknolojinin bir sonucu değildir. Aynı zamanda hız kültürünün, rekabetin ve bireyselliğin de ürünü olarak yaşamlarımıza sızmaktadır. Günümüz toplumunda insanlar sürekli üretmek, ilerlemek, daha başarılı olmak zorundadır. Zaman, neredeyse bir sermaye gibi yönetiliyor. Her dakika planlanıyor, her an verimli olmak zorundaymışız gibi yaşanıyor. Bu yoğunluk içinde insan ilişkileri çoğu zaman ikinci plana düşüyor. Dostluklar erteleniyor, aile sohbetleri kısalıyor, komşuluk ilişkileri zayıflıyor. İnsanlar aynı şehirde yaşadıkları yakınlarıyla aylarca görüşemez hâle geliyor. Modern insanın takvimi zamansal olarak dolarken iç dünyası boşalıyor.

Bir başka boyut ise kimlik meselesidir. Sosyal medya çağında insanlar yalnızca yaşamakla kalmıyor aynı zamanda yaşadıklarını sürekli sergiliyorlar. Tatiller, yemekler, başarılar, mutluluk anları… Her şey bir vitrin gibi paylaşılıyor. Bu durum insanlarda kıyas duygusunu artırırken kişiler üstünde eksiklik hissini tetikliyor.

Kısaca başarı, verimlilik ve rekabet çağında insan ilişkileri ikinci plandaki yerini alıyor. Oysa insan sadece çalışan bir varlık değil; aynı zamanda konuşmaya, paylaşmaya ve anlaşılmaya ihtiyaç duyan bir varlık. Bu ihtiyaç karşılanmadığında ise içsel bir boşluk oluşuyor ve ardından derin bir anlaşılamama hissi ve neticede ise modern çağın körüklediği o bireysellik…

Bireysellik ve Özgürlüğün Bedeli

İnsanların kendi hayatlarını kurması, bağımsız yaşaması ve kendi kararlarını vermesi elbette toplumsal olarak önemli bir kazanım. Ancak bireyselliğin bir başka yüzü de var. Daha küçük aileler, geç evlilikler ve tek kişilik evlerin artması sosyal çevreleri daraltabiliyor. İnsanlar özgür ama aynı zamanda daha izole bir hayat yaşayabiliyor.

Birçok ülkede tek başına yaşayan insanların sayısı hızla artıyor. Bu durum modern hayatın en belirgin çelişkilerinden birini ortaya çıkarıyor: “İnsanlar hiç olmadığı kadar özgür, fakat aynı zamanda hiç olmadığı kadar da yalnız”.

Modern yalnızlık bu yüzden paradoksal bir durum olarak karşımızda durmaktadır. Herkesin birbirini gördüğü ama kimsenin gerçekten kimseyi tanımadığı bir çağa evrildik.

Psikologlar son yıllarda yalnızlığı yalnızca duygusal bir durum olarak değil, aynı zamanda toplumsal bir mesele olarak da ele almaya başladı. Çünkü uzun süreli yalnızlık insanın ruh sağlığını olduğu kadar fiziksel sağlığını da etkiliyor. Araştırmalar kronik yalnızlığın stres seviyesini artırdığını, depresyon riskini yükselttiğini ve hatta bağışıklık sistemini zayıflattığını gösteriyor.

Ancak modern yalnızlık yalnızca bireysel bir problem değildir; aynı zamanda kültürel bir sorundur. Çünkü içinde yaşadığımız sistem bireyi sürekli bağımsız, güçlü ve kendi kendine yeten biri olmaya teşvik eder. Yardım istemek, kırılganlık göstermek ya da duygularını paylaşmak çoğu zaman zayıflık gibi algılanır.

Bu yüzden pek çok insan kalabalıkların içinde sessizce yalnızlaşır. İnsanlar çevrelerinde pek çok kişi olmasına rağmen iç dünyalarını paylaşabilecekleri gerçek bağlar kurmakta zorlanır.

Belki de Asıl Sorun Şu;

Modern çağ insanı bağlantı kurmanın en kolay olduğu dönemde yaşıyor aynı zamanda da bağ kurmanın en zor olduğu dönemde.

Mevzu etrafımızda kaç kişinin olduğu ya da kaç kişiyle dijital bağ kurduğumuz değil; gerçekten kaç kişinin bizi duyduğu, anladığı ve gördüğü.

Çünkü insan kalabalık bir odada bile kendini yalnız hissedebilen bir canlıdır. Yine aynı insan doğası gereği bir insanın yanında bütün dünyayla bağ kurmuş gibi de hissedebilir.  Buradan hareket ile insan canlısının kalabalıklar ortasında değil anlaşılmadığında yalnızlaştığı kanısına çok kolay ulaşabiliriz.

Modern çağın belki de en büyük ihtiyacı daha fazla teknoloji daha çok kalabalık daha fazla fiziksel temas değil, daha “anlamlı inşâ edilmiş bir insanlık.”

Daha fazla sohbet, daha fazla empati, daha fazla gerçek temas.

Bazen bir ses, içten bir gülümseme…

Bazen de sadece “Nasılsın?” diye gerçekten soran bir insan…

Yalnızlığı azaltmaya yetebilir.